سلسله دروس ادیان و مذاهب تحت عنوان: بررسی ریشهها و علتهای عقاید و مناسک دینی
مبحث آداب و مناسک
در مباحث قبل، بنیانهای اساسی و اصول دین توتمیسم را كه عبارت از اعتقاد به تقدس توتم، اعتقاد به مانا و اعتقاد به تابوها بودند مورد بحث و بررسی قرار دادیم و در این مبحث، به اهم مناسك و آداب، كه میتوان آنها را فروع دین توتم پرستی شمرد به اختصار اشاره میكنیم.
مناسك دینی در مذهب توتمیسم در واقع بیشتر، چیزهایی است كه در اطراف تابوها دور میزند و به علاوهی برخی مراسم دربارهی تقدس توتمها و چگونگی اجرای آنهاست، كه معمولا در ضمن جشنها و شعائر مذهبی انجام میشوند.
بنابراین مناسك دینی توتمیسم را باید به دو گونه تقسیم بندی كرد. 1- مناسك سلبی یا محرمات و تابوها، كه غالبا جنبهی منفی دارند. 2- مناسك ایجابی یا واجبات كه كارهایی هستند مثبت و به علاوهی پارهای اساطیر و افسانههای مربوط به توتمها و اجداد و قهرمانان قبیله، كه در اجرای مراسم نقل میشوند.
مناسك سلبی یا محرمات در توتمیسم
بیشتر مناسك دینی در توتمیسم جنبهی سلبی دارند؛ یعنی محرماتی هستند كه دربارهی رعایت مقررات تابوها انجام میشوند. به عبارت دیگر اساس مناسك آن دین را مناسك سلبی تشكیل میدهند و مناسك ایجابی، مناسك و آداب بسیار فرعی به شمار رفته و در اقلیت هستند. زیرا چنانكه قبلا عرض شد، تابوها و محرمات و شرایط آنها در جامعههای بدوی، اساس امور اخلاقی و اجتماعی را تشكیل میدهند.
مهمترین مناسك سلبی یل محرمات (تابوهای) توتمیسم را میتوان به سه دسته تقسیم كرد:
1- ممنوعات و محرمات دربارهی توتم.
2- مسایل مربوط به منع ازدواج مردان و زنان هم توتم.
3- محرمات و ممنوعات مربوط به مراسم سوگواری و آثار مردگان و نوبالغین.
در میان همهی قبایل توتم پرست در مناطق مختلف، كشتن و خوردن توتم و یا هر استفادهای كه از توتم میتوان كرد، حرام و ممنوع است.
ممنوعات و محرمات دربارهی توتمها
جرج گری- George Grey گزارش داده است كه در میان توتمپرستان استرالیا، كشتن توتم و خوردن آن سخت ممنوع است و مرتكبین چنین كاری شدیدا مجازات میشوند.
در میان بومیان مناطق دیگر نیز این قانون به سختی و با دقت رعایت میشده است. از این رو این موضوع، یعنی رعایت ممنوعات دربارهی توتمها، یكی از اساسیترین موضوعات و موارد تابویی در جامعهی توتمپرستی است.
البته این امر بسیار حرام و ممنوع، در بعضی اوقات در ضمن جشنهای رسمی مذهبی جایز و بلكه مستحب میشود. چنانكه در ضمن مناسك ایجابی عرض خواهم كرد، هر سال لااقل یك بار توتمپرستان، توتم خود را اگر حیوان باشد،با تشریفاتی میكشند و از گوشت و خون و حتی استخوان آن میخورند تا از نیروی مقدسی كه در توتم متمركز است كسب كنند و متبرك شوند و ارتباط خونی و جسمی و روحی خود را با توتم تجدید كنند.
منع ازدواج با طبقهی محارم توتمی
مسایل مربوط به منع ازدواج مردان با زنان هم توتم در دین توتمیسم، دامنهی گستردهای دارد. قانون معروف «بیگانه همسری- Exogamy» اساس روابط ازدواج توتم پرستان را تعیین میكند و در میان همهی قبایل توتمپرست، به طور یكسان رواج دارد و مورد قبول است.
فرازر یك كتاب بزرگ چهار جلدی بنام «توتمیسم و بیگانه همسری- Totemism and Exogamy» نوشته است كه بسیار كتاب جامع و خوبی است. او در آن كتاب در مسئلهی توتمیسم و قانون بیگانه همسری و مقررات منع ازدواج با محارم توتمی، تحقیقات عمیقی كرده كه گوشهای از آن را عرض میكنم.
«همهی افراد یك قبیله، كه نام یك توتم بر آنها اطلاق میشود، با یكدیگر هم خون و محرم شمرده میشوند؛ از این رو مردان نمیتوانند با زنان ازدواج نمایند و یا هر نوع رابطهی جنسی مجاز و غیر مجاز برقرار كنند. در استرالیا، كیفر داشتن رابطهی جنسی با زنی از قبیلهی هم توتم و ممنوع، مرگ است. در این مورد هیچ تفاوتی میان زنی كه با او رابطهی جنسی صورت گرفته نیست كه از افراد یك قبیله یا متعلق به قبیلهی دیگری كه با مرد هم توتم است باشد. مردی از طایفهی محرم كه با زن رابطهی زناشویی برقرار كند، بوسیلهی افراد طایفهی خود مورد تعقیب قرار میگیرد و كشته میشود؛ و آن زن نیز به هم چنین كیفری میرسد. با این حال در بعضی موارد اگر آن دو موفق شوند مدتی خود را از دست تعقیب كنندگان دور نگاهدارند، ممكن است جرم آنها فراموش شود».
بنابراین دایرهی شبكه محارم جنسی در توتمیسم بسیار وسیعتر از ادیان قدیم و متكامل امروزی؛ و مفهوم آن، با مفهوم رایج در میان جوامع پیشرفته متفاوت است. بدین معنا كه افراد یك قبیله یا طایفه و یا قبایل متعدد كه مربوط به یك توتم باشند، با یكدیگر هم خون و خویشاوند توتمی هستند و در نتیجه محرم شمرده میشوند؛ و مردان و زنان نمیتوانند با هم ازدواج كنند. به عبارت دیگر ملاك و مناط حرمت و ممنوعیت جنسی در توتمیسم، خویشاندی توتمی است، نه خویشاوندی نسبی یا سببی، كه در اجتماعات مترقی مناط حرمت هستند. از این جهت در جامعهی توتمیستی، مثلا اگر برادر مربوط به یك توتم باشد با خواهرش كه مربوط به توتم دیگر است میتواند ازدواج كند.
روی این مبنا، همهی مردان یك طایفه و طوایفی كه با هم خویشاوندی توتمی دارند، با هم برادر و زنان آنها با هم خواهر و مردان نسبت به كودكان قبیله پدر یا عمو، و همهی زنان به كودكان قبیله مادر شمرده میشوند.
این مقررات و مناسك سلبی مربوط به ازدواج در بعضی قبایل دیگر دارای لوازم دیگری نیز هست، یعنی ممنوعیتهای دیگری هم دارد كه فروید موارد زیادی از آنها را در كتاب خود «توتم و تابو» نقل نموده است، كه به طور مثال به این مورد اشاره میكنم:
«قبیلهی «باتا» در سوماترا معتقدند كه در خلوت قرار گرفتن یك مرد با یك زن، بطور حتم به بروز محبت قلبی ناشایسته منجر میشود، و از آنجا كه این افراد وقتی مرتكب اعمال جنسی با خویشاوند نزدیك میشوند، باید انتظار سختترین مجازاتها را داشته باشند، طبیعی است كه در صدد بر میآیند كه با این نوع منعها خود را از هر نوع وسوسهی احتمالی در امان نگاهدارند».
چنانچه به این موارد دقیق توجه كنیم، خواهیم دید كه بسیاری از ممنوعیتهایی كه امروزه در ادیان متكامل تعریف میگردد برگرفته از همین قوانین ابتدایی توتمی است كه بر اساس همان صیانت قلبی در بین ادیان رسوخ كرده. چنانچه در مبحث تطبیقی احكام ابتدایی و مترقی عرض خواهم كرد، خواهیم دید كه تعداد بسیاری از احكامی كه در ادیان مترقی وارد شده برگرفته از ادیان ابتدایی بوده و این در حالی است كه اساس دین اسلام از اینگونه احكام بدوی تهی است. زیرا اسلام مسایل را بر اساس واقعیتهای مستمر مورد توجه قرار داده است، در صورتی كه وضع احكام بر اساس سلایق و فرهنگها قرار دارد.
مناسك سلبی مربوط به آیین سوگواری و نوبالغین
نوع دیگر مناسك سلبی در توتمیسم، چنانكه پیش از این تحت عنوان «اشخاصی كه گاهی تابو میشوند» عرض كردم، مربوط به آیین سوگواری است. نوبالغین هم كه میخواهند به جرگهی بزرگان وارد شوند، باید یك رشته مناسك سلبی را متحمل شوند. بازماندگان مرده پس از فوت متوفی مدتی باید از خیلی چیزها پرهیز كنند. فرازر در این باره گفته است: در میان بیشتر قبایل ابتدایی محرمات مردگان دارای حدت خاص است.
در میان قبایل مائوری همهی كسانی كه به مرده دست زدهاند، یا در مراسم تدفین او شركت نمودهاند، نجس و تابو شمرده میشوند، و تا مدت زیادی از هر نوع معاشرت با دیگران محروم میمانند؛ حتی مدتی با كسی سخن نمیگویند، بلكه با ایماء و اشاره نیازهای خود را برآورده میكنند. بازماندگان متوفی و كسانی كه در مراسم سوگواری او شركت كرده و یا به میت دست زدهاند باید تا مدت زمانی از كار كردن و حتی غذا خوردن به حد معمول پرهیزكنند. در حقیقت آنها باید نوعی روزه بگیرند و به خودشان زحمت دهند و از خیلی چیزهای عادی بپرهیزند، تا آثار پلیدی مرده از آنها دور شود. علت این پرهیزها را میتوان عقیدهی انسان ابتدایی دربارهی روح خطرناك و شیطانی مرده كه با تن و روح آنها همراه شده است، دانست.
هم چنین در مورد نوبالغین و نوجوانانی كه میخواهند به جرگهی بزرگان بپیوندند و به شركت در مراسم و شعائر دینی راه یابند، باید پارهای مناسك سلبی و پرهیزهایی را متحمل شوند. به عبارت دیگر، در آیین توتمیسم تشرف به مراسم آن دین مشروط بر تحمل ریاضت و قبول مشقت و انجام روزههای سخت است، تا بدان وسیله تزكیهای در آنها پیدا شود و قابلیت ورود به دایرهی دین را داشته باشند.
مثلا بر آنها واجب میشود كه مدتی از مردم دوری كنند و تحت نظر كاهن و جادوگر قبیله به مراقبت پردازند، و از بسیاری چیزها كه در اوقات معمولی بر آنها مباح و جایز است بپرهیزند؛ مانند خوردن غذای كافی و معاشرت با دیگران كه از حد معمول آنها خودداری میكنند. آنها این مناسك سلبی را برای تقرب جستن به معبود و توتم نمیكنند، بلكه برای پرورش و آمادگی خود برای ورود به جامعه انجام میدهند.
آثار و بقایای اینگونه مناسك سلبی توتمپرستی، در بعضی ادیان متكامل نیز به شكلهای دیگر دیده میشود. مثلا در دین مسیحیت آداب «غسل تعمید» كه شرط ورود نوبالغین و كودكان به جرگهی متدینان و تشرف بدین مسیح است، وسیلهی بلوغ دینی شمرده میشود. هر چند این آداب غسل تعمید امروزه در بین مسیحیان شكل و سیاق دیگری پیدا كرده و حتی شكل غسل (در آب رفتن یا شستن بدن در آب) را هم از دست داده است. یا در میان بعضی سلسلههای صوفیان اسلامی، رسم بر این است كه هر كس بخواهد به مسلك تصوف مشرف شود، باید قبلا تحت نظر مرشد و پیر طریقت، كارهایی سلبی انجام دهد؛ مثلا باید غسل مخصوصی كند و پس از تحمل ریاضتها، به نیت تشرف، تزكیهی نفس پیدا نماید تا به جرگهی صوفیان و سالكان وارد شود. اینگونه آداب را میتوان آثار مناسك سلبی نوبالغین توتمیست به جرگهی بزرگان دانست.