سلسله دروس ادیان و مذاهب تحت عنوان: بررسی ریشهها و علتهای عقاید و مناسک دینی
مبحث تابوها5
نوع چهارم تابوها، بعضی كلمات و الفاظ و نامهای اشخاص است.
قبایل بومی در استرالیا، آمریكای شمالی و بعضی اسكیموها، نام هر كس را جزیی از شخصیت و ماهیت او میشمارند. مثلا بومیان امریكای شمالی و بسیاری از قبایل «آتلانتیك» معتقدند كه نام اشخاص مانند چشم و یا دندان، جزیی از اعضای بدن آنهاست. از این رو در میان بعضی از قبایل «اسكیماكس» رسم است كه وقتی اشخاص پیر و فرتوت میشوند، نام خود را تغییر میدهند؛ یعنی نام پیر خود را با یك نام جوانتری عوض میكنند، زیرا معتقدند كه با تغییر نام، ماهیت و شخصیت نیز عوض و جوان میشود.
بومیان استرالیا معتقدند كه اگر نام كسی را روی چیزی بنویسند و آن را با خود ببرند، قسمتی از روح صاحب آن نام را بردهاند؛ از این رو آنها میكوشند كه نامشان به دست دشمن و بیگانه نیفتد. زیرا دشمن میتواند بوسیلهی نام شخص بر روح او صدمه رساند؛ بدین مناسبت، توتمپرستان همیشه مواظب نام خود هستند، و نزد آنها نامهای بعضی اشخاص مقدس و تابو است. بدین جهت نباید نام آنها، كه اغلب رؤسا و كاهنان قبیله بودند را بر زبان بیاورند و تلفظ كنند. بلكه بجای آن نام، یعنی بجای نام شخصی آنها، از القاب و رموز استفاده میكنند. روی این مبنا در میان بعضی قبایل استرالیای مركزی، هر كس غیر از نام شخصی خود كه تابو و سری است، یك نام عمومی و رمزی به خود میگذارد؛ كه امروزه بدان نام مستعار میگویند.
امروزه نیز اینگونه تفكرات در بین پیروان ادیان مختلف به شكلهای گوناگون وجود دارد. ظاهرا این تابوی نامها، بیشتر متاثر از جادوگری ابتدایی بوده است. كمااینكه اشخاصی كه امروزه مدعی دعانویسی و رمالی هستند، استفاده از نام اشخاص را برای نوشتن دعا و غیره، امری لازم میدانند و در واقع نام افراد، كلید اصلی كاركرد دعاهای نوشته شده میباشد. این مبحث دارای ابعاد مختلفی است كه آن را در بخش جادوی ابتدایی عرض خواهم كرد. زیرا بسیاری از افكار و عقایدی كه در این خصوص امروزه وجود دارد، غالبا بر گرفته از همان جادوگری ابتدایی است كه تنها روش آن تغییر پیدا كرده و با آنكه برخی از آن عقاید، دارای واقعیت بوده و تقریبا اساسی علمی نیز میتواند داشته باشد، ولی عموما افكار و عقایدی خرافی بوده و تنها برگرفته از ضعفی است كه بشر ابتدایی در مواجهه با بلایای طبیعی داشته است.
همچنین از جمله تابوهای نامها آن است كه افراد قبیله نباید نام شخصی ِبزرگان، مانند رئیس و جادوگر قبیله را تلفظ نماید. اگر مرتكب چنان تابویی شود، مقررات تابویی را نقض كردهاند و باید مجازات شوند. تابو بودن تلفظ نام بزرگان قبیله، ناشی از مقدس بودن آنهاست، برخلاف تابو بودن تلفظ نام مردگان كه ناشی از ناپاكی و پلیدی آنها میباشد. زیرا در میان بیشتر قبایل ابتدایی در استرالیا، جزایر پلینزی و آفریقای مركزی، تلفظ نام متوفی و مرده تابو شمرده میشود. در میان بعضی قبایل تلفظ نام متوفی، در ایام طولانی سوگواری او فقط تابو است، و در میان برخی دیگر برای همیشه تابو میباشد.
فروید میگوید: در میان برخی از قبایل، اعتبار منع تلفظ نام متوفی و عوارض تابویی آن محدود به دورهی سوگواری است؛ ولی در میان بعضی دیگر دائمی است و منع تلفظ نام متوفی را بطور كلی با دقت فراوان میكنند. زیرا برخی از قبایل آمریكای جنوبی بر زبان آوردن نام میت را در برابر خویشان بازماندهِ وی، به منزلهی بزرگترین توهین نسبت به آنها میدانند و مجازات آن همان كیفری است كه برای قتل مقرر است. از اینجاست كه «ماساییها» در آفریقا به تدبیری متوسل شدهاند، و آن تغییر دادن نام متوفی است كه بیدرنگ پس از مرگ او انجام میشود، از آن به بعد میتوان بدون ترس نام تازهی متوفی را تلفظ نمود.
قبایل استرالیایی ناحیهی «آدلائید» و خلیج «اینكاونتر» احتیاطهای بیشتری میكنند؛ یعنی پس از مرگ یك نفر، جمیع افرادی كه نامی شبیه نام متوفی دارند را تغییر میدهند.
علت منع تلفظ نام مرده این است كه قبایل بدوی، ترسی را كه از روح مرده دارند، میترسند كه او بوسیلهی تلفظ نامش بسوی آنها باز گردد و به آنها آسیب و آزار برساند؛ از این رو، از تلفظ نام او احتراز میكنند. آنان به بعضی از تشریفات متوسل میشوند كه منظور از آن تشریفات این است كه روح مرده را از خود دور كنند. مثلا لباسهای عجیب بر تن میكنند تا روح متوفی نتواند بازماندگان خود را بشناسد؛ زیرا بنا به قول «وونت» انسان ابتدایی عقیده دارد كه روح انسان پس از مرگ خطرناك و تبدیل به شیطان میشود.
انواع تابوهایی كه مورد اشاره قرار گرفت، نمونههایی بودند از انواع تابوهای زیاد، كه در جامعهی توتمیستی قبایل ابتدایی، روابط افراد را نسبت به یكدیگر تعیین میكنند و مقررات اجتماعی آنها را تشكیل میدهند؛ اگر چه بعضی از آنها از دید ما بسیار مضحك و خرافی میآید، ولی «دوركهیم» معتقد بوده است: «ممنوعات یا تابوها در جامعههای بدوی، اساس امور اخلاقی و اجتماعی اقوام ابتدایی را تشكیل میدهند و منشا پیدایش علوم اخلاقی و مدنی و علم حقوق در جامعههای مترقی میشوند، و به تدریج توسعه و تكامل مییابند و مسایل واجبات و محرمات و مكروهات و مباحث ادیان ملل را بوجود میآورند».
تا اینجا انواع تابوها را از نظر مفهوم و موضوع عرض كردم. در مبحث آینده بخش مناسك و آداب دینی توتمپرستی را مورد بحث قرار میدهیم و در ضمن بررسی، به بعضی تابوهای دیگر نیز اشاره خواهم نمود.